Một người học bước vào cuộc trò chuyện với chiếc bảng xưng hô còn nguyên trong đầu: gặp người lớn tuổi thì dùng 您, gặp người ngang hàng thì dùng 你. Nhưng người đối diện lại thấy 您 quá xa cách, trong khi ở một hoàn cảnh khác, 你 có thể bị nghe thành thiếu trang trọng. Vậy lỗi nằm ở người học, ở giáo trình, hay ở chính ý tưởng rằng lịch sự có thể được dạy bằng một bảng thay thế một-một? Câu trả lời bắt đầu từ việc tách nghĩa của một từ khỏi cách con người lựa chọn từ ấy trong quan hệ thực tế.
Chiếc bảng ngay ngắn và đời sống không ngay ngắn
Gần như mọi giáo trình nhập môn đều cần giản hóa. Một bảng đặt 你 bên cạnh “bạn”, 您 bên cạnh “ngài” hoặc “ông/bà” giúp người mới nhanh chóng nhìn thấy sự khác biệt cơ bản. Vấn đề chỉ xuất hiện khi công cụ nhập môn ấy được hiểu như một công thức hoàn chỉnh: cứ gặp loại người X thì phải dùng đại từ Y.
Công thức này hấp dẫn vì nó biến một quyết định xã hội thành thao tác nhận diện. Người học chỉ cần xác định tuổi tác hoặc vị thế của người đối diện, rồi chọn ô tương ứng. Nhưng giao tiếp không vận hành như một biểu mẫu hành chính. Cùng một người lớn tuổi có thể là khách hàng mới gặp, người thân trong gia đình, đồng nghiệp lâu năm hoặc một người đang tham gia cuộc trò chuyện rất thân mật. Tuổi không biến mất, nhưng nó không phải biến số duy nhất.
Với 你 và 您, điều cần sửa không phải là kiến thức “您 biểu thị sự kính trọng”. Kiến thức ấy có cơ sở rõ ràng. Điều cần sửa là bước suy luận từ “đây là kính ngữ” sang “vì vậy phải dùng trong mọi tình huống có người lớn tuổi hoặc người có vị thế cao hơn”. Bước suy luận đó đã biến một chức năng ngôn ngữ thành một mệnh lệnh xã hội tuyệt đối.
Một chữ có thể có định nghĩa tương đối ổn định, trong khi cách dùng chữ ấy vẫn thay đổi theo quan hệ, hoàn cảnh và cộng đồng người nói.
Đây cũng là lý do chúng ta không thể dạy xưng hô chỉ bằng những cặp “luôn dùng X với Y”. Bảng có thể là điểm khởi đầu, nhưng không thể thay thế việc đọc tình huống.
Từ điển cho ta chiếc neo, không cho ta bản đồ toàn bộ
Ta nên bắt đầu từ tầng chắc chắn nhất: định nghĩa. Trong mục từ 您, Từ điển Quốc ngữ bản tu đính của Bộ Giáo dục Đài Loan và Từ điển Quốc ngữ giản biên của Bộ Giáo dục Đài Loan đều mô tả đây là dạng kính ngữ của 你, dùng để bày tỏ sự tôn kính. Những đối tượng thường được nêu gồm người lớn tuổi, người có vị thế cao hơn, khách hàng hoặc người lạ trong tình huống trang trọng.
Đây là phần đã được kiểm chứng ở tầng từ điển. Ta có thể mở mục từ, đọc định nghĩa và đối chiếu cách trình bày giữa các bộ từ điển. Vì vậy, nói rằng 您 có chức năng kính ngữ là một phát biểu có điểm tựa tương đối vững.
Tuy nhiên, cần nhìn kỹ điều mà định nghĩa không cam kết. Từ điển không nói rằng người nói luôn phải dùng 您 khi gặp người lớn tuổi. Nó cũng không tuyên bố rằng dùng 你 với người trên tuổi đương nhiên là bất lịch sự. Từ điển trả lời câu hỏi: “Từ này thuộc loại gì và có chức năng cơ bản nào?” Nó không thể tự mình trả lời đầy đủ câu hỏi: “Trong hoàn cảnh cụ thể này, một người sẽ chọn từ nào?”
Sự phân biệt ấy rất quan trọng đối với người học tiếng Trung lâu dài. Nếu chỉ học tầng định nghĩa, chúng ta biết 您 mang khả năng biểu thị sự kính trọng. Muốn hiểu khi nào khả năng ấy được kích hoạt, giảm nhẹ, thay thế hoặc cố ý đẩy mạnh, chúng ta phải chuyển sang tầng dụng học, tức tầng của quan hệ giữa người với người trong một bối cảnh cụ thể.
Khi 您 bước ra khỏi trang từ điển
Theo đầu mối nghiên cứu xã hội và ngôn ngữ học trong kho truy tìm tài liệu Wanfang Data, mức độ sử dụng 您 có thể thay đổi theo vùng, tuổi, quan hệ giữa hai bên và độ trang trọng của tình huống. Chuẩn mực cũng có thể không hoàn toàn giống nhau giữa Đài Loan và Trung Quốc đại lục. Những biến số này cho thấy lựa chọn đại từ là một hành vi xã hội, không chỉ là bài tập ghép nghĩa.
Phần bằng chứng này cần được trình bày thận trọng. Hồ sơ hiện có mới hỗ trợ một phần cho các biến số nói trên và chưa đạt độ dày của hai nghiên cứu độc lập mà một tiêu chuẩn kiểm chứng khắt khe có thể đòi hỏi. Vì vậy, bài này không định lượng mức độ khác biệt giữa các vùng, không khẳng định một đường ranh bắc và nam cố định, cũng không xây dựng danh sách “người ở nơi nào sẽ nói thế nào”. Điều có thể nói ở mức hợp lý là: cách dùng thực tế có biến thiên xã hội, nhưng hình dạng và cường độ của từng biến thiên vẫn cần thêm bằng chứng.
Sự thận trọng này không làm yếu đi luận điểm chính. Ngược lại, nó giúp luận điểm đứng đúng chỗ. Chúng ta có một tầng từ điển tương đối chắc và một tầng dụng học đang được mô tả nhưng chưa được định lượng đầy đủ. Hai tầng không mâu thuẫn. Một tầng cho biết 您 có thể làm gì; tầng kia khảo sát người nói thực sự dùng khả năng đó ra sao.
Trong một quan hệ thân mật, người nói có thể chọn 你 khi nói với người lớn tuổi để tránh dựng lên khoảng cách không cần thiết. Trong một tình huống trang trọng, họ có thể chọn 您 để đánh dấu sự tôn kính hoặc giữ khoảng cách nghề nghiệp. Ở một môi trường cụ thể, 您 thậm chí có thể mang sắc thái mỉa mai nếu độ trang trọng bị đẩy lên không phù hợp với quan hệ thực tế. Những khả năng này không phủ nhận định nghĩa từ điển, bởi định nghĩa mô tả chức năng chứ không ban hành luật dùng cho mọi cuộc trò chuyện.
Đối với người Việt học tiếng Trung, hệ quả thực dụng không phải là từ bỏ quy tắc, mà là đổi loại quy tắc. Thay vì hỏi duy nhất “người này lớn tuổi hơn tôi không?”, chúng ta nên quan sát một cụm tiêu chí:
- Hai bên thân hay sơ, và đã quen nhau trong bao lâu?
- Cuộc trò chuyện diễn ra trong gia đình, công việc, dịch vụ hay một hoàn cảnh nghi lễ?
- Người nói đang muốn rút ngắn khoảng cách hay chủ động duy trì khoảng cách?
- Cách xưng hô của những người cùng cộng đồng, cùng thế hệ và cùng môi trường là gì?
- Lựa chọn hiện tại có nhất quán với giọng điệu của toàn cuộc trò chuyện không?
Đây không phải thuật toán bảo đảm một đáp án duy nhất. Nó là cách thay chiếc bảng cứng bằng một quy trình quan sát có trách nhiệm hơn.
Từ đại từ đến số 4, số 8 và chữ 福
Kỷ luật phân biệt định nghĩa với cách dùng không chỉ áp dụng cho 你 và 您. Nó cũng cần thiết khi chúng ta đọc những biểu tượng thường được giới thiệu dưới nhãn “văn hóa Trung Quốc”. Số 4, số 8 hay chữ 福 treo ngược đều có thể là điểm vào hữu ích, nhưng chỉ khi mỗi phát biểu được đặt đúng tầng bằng chứng và đúng phạm vi.
Với số 4, trước hết có một dữ kiện ngôn ngữ có thể tra cứu. 四 được đọc là sì, còn 死 được đọc là sǐ. Hai âm tiết gần nhau về cấu trúc âm nhưng khác thanh điệu, điều có thể đối chiếu qua các mục từ phiên âm trong Từ điển Quốc ngữ bản tu đính của Bộ Giáo dục Đài Loan. Đây là dữ kiện thuộc hệ thống ngôn ngữ.
Từ dữ kiện âm thanh ấy sang kết luận “người Trung Quốc kiêng số 4” là một bước khác. Việc tránh số 4 trong số tầng, biển số xe, số điện thoại hoặc ngày được chọn đã được ghi nhận trong một số lĩnh vực. Tuy nhiên, hồ sơ hiện chỉ có một nghiên cứu độc lập tại một địa bàn, nên chưa đủ để nâng thực hành này thành quy luật phổ quát. Ta có thể nói việc kiêng số 4 được ghi nhận trong những phạm vi nhất định; ta không nên nói mọi người Trung Quốc đều kiêng số 4 theo cùng một cách.
Với số 8, lời giải thích phổ biến thường được rút gọn thành “8 may mắn vì đồng âm với 发, nghĩa là phát”. Nếu chỉ xét tiếng Phổ thông, 八 là bā và 发 là fā: hai âm tiết khác thanh mẫu, nên không thể gọi là đồng âm theo dữ kiện phiên âm trong Từ điển Quốc ngữ giản biên của Bộ Giáo dục Đài Loan. Cơ chế thường được viện dẫn nằm ở tiếng Quảng Đông, nơi hai âm được cho là gần nhau hơn. Tuy nhiên, hồ sơ hiện chưa có nguồn phương ngữ học để kiểm chứng đầy đủ chuỗi giải thích này. Vì thế, cơ chế tiếng Quảng Đông trong phạm vi bài này chưa thể kiểm chứng; nó chỉ nên được ghi nhận như một cách lý giải phổ biến đang được kể lại.
Trường hợp số 8 cho thấy một câu ngắn có thể trộn ba loại mệnh đề: dữ kiện phiên âm tiếng Phổ thông, cơ chế âm thanh trong một phương ngữ và niềm tin xã hội về sự may mắn. Nếu không tách chúng ra, người học rất dễ lấy một câu chuyện văn hóa làm bằng chứng cho một quan hệ âm vị học, rồi tiếp tục lấy quan hệ ấy làm luật chung cho mọi cộng đồng nói tiếng Trung.
Với chữ 福 treo ngược, một bài phổ biến văn hóa trên Nhân Dân net năm 2014 ghi nhận tục treo chữ 福 theo chiều ngược và thuật lại cách chơi chữ giữa 倒, “ngược”, với 到, “đến”. Theo cách giải thích lưu truyền ấy, “福倒了” được nghe theo hướng “phúc đã đến”.
Điều được ghi nhận ở đây là một thực hành văn hóa cùng lời giải thích thường đi kèm. Nguồn đang dùng là bài tường thuật phổ biến, không phải một nghiên cứu phong tục học có thẩm quyền để đo độ phổ biến theo vùng, thế hệ hoặc thời điểm. Vì vậy, ta không thể từ đó suy ra “mọi nhà đều treo chữ 福 ngược” hay xem cách giải thích chơi chữ là kết luận duy nhất về nguồn gốc phong tục. Thực hành đã được ghi nhận; phạm vi chính xác của nó vẫn chưa được đo trong hồ sơ của bài.
Học cách đặt phạm vi trước khi đặt quy tắc
Trong cả hai nhóm trường hợp, công việc quan trọng nhất không phải là ghi nhớ thêm nhiều mẩu kiến thức, mà là học cách kiểm tra mỗi mẩu kiến thức đang trả lời câu hỏi nào. Khi gặp một định nghĩa, hãy hỏi nó đến từ mục từ và ấn bản nào. Khi gặp mô tả về cách dùng, hãy hỏi người nói thuộc vùng nào, thế hệ nào và đang ở trong quan hệ gì. Khi gặp một biểu tượng văn hóa, hãy hỏi nguồn đang ghi nhận thực hành, khảo sát mức phổ biến hay chỉ thuật lại một niềm tin.
Thời điểm cũng là một phần của phạm vi. Một thực hành được ghi nhận ở một thị trường hoặc cộng đồng cụ thể không tự động đại diện cho mọi nơi và mọi giai đoạn. Tương tự, một lựa chọn xưng hô được đánh giá là phù hợp trong một môi trường không nhất thiết giữ nguyên sắc thái khi chuyển sang môi trường khác.
Cách đọc này không khiến việc học trở nên mơ hồ. Trái lại, nó cho chúng ta một trật tự đáng tin cậy hơn: học nghĩa cơ bản trước, nhận diện chức năng của hình thức, quan sát quan hệ xã hội, rồi kiểm tra cách dùng trong ngữ cảnh thực. Quy tắc vẫn có ích, miễn là nó được trình bày như điểm xuất phát có điều kiện chứ không phải lời phán quyết cho mọi cuộc giao tiếp.
Kết luận và giới hạn của bài
您 là kính ngữ của 你 theo định nghĩa từ điển. Đó là chiếc neo ổn định mà người học có thể sử dụng. Nhưng từ chiếc neo ấy đến lựa chọn trong đời sống còn có vùng, tuổi, quan hệ, cộng đồng và mức trang trọng. Vì vậy, câu “gặp người lớn tuổi thì luôn dùng 您” không phải bản mô tả đầy đủ về tiếng Trung; nó chỉ là một giản hóa nhập môn đã bị đẩy quá xa.
Cùng nguyên tắc phạm vi cần được áp dụng khi nói về số 4, số 8 và chữ 福 treo ngược. Dữ kiện phiên âm không đồng nhất với hành vi xã hội. Một thực hành được ghi nhận không đồng nghĩa với tập quán phổ quát. Một lời giải thích lưu truyền cũng không tự động trở thành kết luận lịch sử hoặc phương ngữ học.
Bài này chưa định lượng tần suất dùng 你 và 您 theo từng vùng hay thế hệ; chưa kiểm chứng đầy đủ cơ chế phương ngữ thường được dùng để giải thích số 8; và chưa xác định phạm vi chính xác của việc kiêng số 4 hoặc treo chữ 福 ngược. Những khoảng trống ấy cần được nói thẳng, thay vì lấp bằng các câu chuyện quen tai.
Điều có thể giữ lại như một nguyên tắc làm việc là: lịch sự không phải công thức thay thế một-một, và biểu tượng văn hóa không phải luật áp dụng cho toàn bộ một xã hội. Hãy dùng bảng để bắt đầu, dùng nguồn để kiểm tra, và dùng ngữ cảnh để quyết định.
Nguồn trong bài
- Từ điển Quốc ngữ bản tu đính của Bộ Giáo dục Đài Loan
- Từ điển Quốc ngữ giản biên của Bộ Giáo dục Đài Loan
- Nghiên cứu xã hội và ngôn ngữ học trong kho truy tìm tài liệu Wanfang Data
- Bài phổ biến văn hóa trên Nhân Dân net năm 2014